گفت‌وگوی اختصاصی بهروز مرباغی با علی‌اکبر صارمی

گفت‌وگوی اختصاصی بهروز مرباغی با علی‌اکبر صارمی

نوشته شده در نویسنده 135

فصلنامه آنلاین تخصصی معماری مهراز
بهروز مرباغی
دکتر علی‌اکبر صارمی، از چند جهت، بر گردنِ معماری معاصر ایران حق دارد. او در حوزه‌های مختلف این معماری حضور دارد، حضوری محسوس و مؤثر. نقش او در حوزه‌های طراحی، آموزش و ادبیات معماری را تقریباً همه می‌شناسند اما تسلط او در حوزه نقدِ معماری را، متأسفانه، اندک کسان می‌دانند. در این باب، می‌شود کمی تأمل کرد و ضمن اشاره به آرای دکتر صارمی، به نکاتی نیز اشاره نمود. یادآور شوم نظرات ایشان را از متن نشستی برگزیدم که حدود چهارسال پیش در حضور ایشان و تنی چند از بزرگان به نقدِ مجموعه‌ای مسکونی در شهرکرد نشستیم و حاصل را در فصل‌نامه جستارهای شهرسازی (شماره ۳۰) منتشر نمودیم.

به باورِ بسیاری‌ها، معماری، به‌سببِ داشتنِ وجهِ هنری، قاعدتاً باید سوار بر ساختاری فلسفی باشد. با همین ساختار فلسفی است که مبانی‌ نظری معماری و معمار تعریف می‌شود. اثر معماری، اگر معماری باشد، براساسِ این مبانی طراحی می‌شود. طبیعی است بپذیریم مبانی نظری هرکس برای خود محترم باشد، چراکه فلسفه و جهان‌بینی اوست که در این مبانی متجلی می‌شود. با این مقدمه می‌توان اصول نقد معماری را بر دو وجه قرار داد:
– یک: مبانی نظری اثر یا خالق اثر کدام است؟
– دو: آیا اثر توانسته آن مبانی را متجسم و محقق نماید یا نه؟

بدین‌ترتیب، به یکی از ابتدایی‌ترین پرسش‌های حوزه نقد نزدیک می‌شویم: اثر را با کدام معیار و کدام متر باید سنجید؟ بالاخره وقتی صحبت از نقد است، لزوماً ابزار نقد هم مطرح است. آیا اثر را با مبانی نظریِ مورد اعتقاد خود می‌سنجیم یا با مبانی‌نظری خودِ اثر؟ این همان گره‌گاه اصلی است: آیا نقد اصالت دارد یا منقّد؟ ممکن است این گره‌گاه با کلمات ساده‌تری بیان شود: نقد می‌تواند همان انتقاد باشد؟ این دو باهم چه تفاوتی دارند؟ وقتی به این گره‌گاه دقیق‌تر می‌شویم و رابطه بین منقد و نقد را حساس می‌بینیم، این پرسش مطرح می‌شود که آیا نقد مجاز به قضاوتِ اثر هم هست؟ وقتی اثری را نقد می‌کنیم، می‌توانیم آن را قضاوت هم بکنیم؟ طبیعی است توافق بر این اصول، چندان ساده نباشند. بزرگانِ زیادی در قلمرو ادبیات و نقد معماری ما هستند که اصولاً «قضاوت» درباره اثر را کاملاً خارج از محدوده نقد می‌دانند. در مقابل، دیگران زیادی هم هستند که نقد می‌دانند. در مقابل، دیگران زیادی هم هستند که نقد را بدون قضاوت فاقد اثرگذاری و فاقدِ ساختار می‌دانند. این تقابل آراء، به‌ همان پرسش اول برمی‌گردد که آیا نقد، فی‌نفسه، اصالت دارد، یا منقد و جهان‌بینی اوست که نقد را اصالت می‌بخشد.

متأسفانه در معماری ایران، هنوز نقد جایگاه شایسته و بایسته‌ای ندارد. ما به‌ندرت با نقدهای کارشناسانه و سنجیده اثر معماری مواجهیم. هنوز سایه شخصیت‌ها و شخص‌ها بر نقد گسترده است. عموماً اثر را معرفی می‌کنیم، یا فقط قضاوت می‌کنیم. به‌عبارت دیگر، شرایط اولیه برای قضاوت را حذف می‌کنیم و صرفاً براساسِ مبانی نظری مورداعتماد خود با اثر برخورد می‌کنیم. چنین برخوردی، احتمالاً، نقد را از صبغه کارشناسی خود دور می‌کند. اگر قرار است اثری مورد قضاوت قرار گیرد، نخست باید دقیق نقد شود و ابعاد و وجوه مختلف آن بازشناسی شود. سپس براساسِ آن حقایق و عوامل، مورد قضاوت قرار گیرد. درست مثل تدوین بیانیه‌ چشم‌انداز در طراحی شهری که نخست باید پرسید «شهر در کجا قرار دارد». سپس باید دانست «به کجا می‌رود؟» و پس آن‌گاه بگوییم «ما کجا می‌خواهیم برود؟». اما در همین‌جا نیز نکته‌ای ظریف وجود دارد. وقتی به بازشناسی مقدمات و مبانی شکل‌گیری یک اثر می‌پردازیم، ممکن است توجه‌مان به وجوهی جلب شود که ما را از مسیر اصلی نقد به‌دور می‌کند. وجوهی که عموماً «مستمسک» هستند تا واقعیت؛ مثلاً اگر کارفرما چنین می‌بود یا چنان نمی‌بود! یا اگر اقلیم اجازه می‌داد که چنان شود. این‌ها، قاعدتاً، نقش و تأثیری در نتیجه‌‌گیری یا قضاوت نقد نباید داشته باشد. معماری با تمام این‌گونه محدودیت‌ها است که معماری می‌شود. وگرنه، در سایه تکنولوژی‌های مدرن، ساختنِ عمارتی شیشه‌ای در قلب صحرای سوزان عربستان هم امکان‌پذیر است، عمارتی که حد آسایش بالایی هم داشته باشد. این «ساختمان» است نه معماری. در نقد معماری، باید بتوانیم «معماری» را از «ساختمان» بازشناسیم. این همان قضاوتی است که صحبت شد. قضاوت، لزوماً به معنی بارکردنِ نظراتِ خود بر اثر معماریِ مورد نقد نیست.

دکتر صارمی، به‌سادگی تمام، اصول نقد معماری را باز می‌کند و راهنماهایی پیش پای منقدان می‌گذارد. گزیده‌ای از آرای او را با هم مرور می‌کنیم:

نقد و آزادی
امروزه، نقد مد است. نقد نقاشی، سینما، تئاتر، داستان. امر لازمی هم هست. از زیربناهای جامعه دموکراتیک است. در جایی نقد نیست که آزادی نیست. من هم موافقم که در «مبانیِ» نقد بیشتر دقیقاً شویم. در زبان لاتین، نقد را «کریتیک» می‌گویند، یعنی بحران. شاید به‌این‌خاطر که با نقد یا نکته‌یابی، نقاط بحرانی را شناسایی می‌کنیم و این یکی از شیوه‌های نقد امروز است.

در تفکر غربی، از ارسطو به بعد، فرض بر این بود که یک چیزی هست که بقیه را با آن می‌توان سنجید. اصطلاح سره را از ناسره جدا کردن از همان تفکر ناشی می‌شود. آیا اصولاً «سره‌ای» به‌صورت مطلق وجود دارد که «ناسره» را باید از آن جدا کرد. چنین نگاهی را در نوشته‌های عبدالحسین زرین‌کوب هم می‌توان مشاهده کرد که همان نقد کلاسیک است. پس از عصر روشنگری، در غرب این بحث بسیار مفصل شد و تجزیه و تحلیل، اساس نقد قرار گرفت. در این تجزیه و تحلیل، در موضع دکارتی، از موضوع فاصله می‌گیرید و سپس شروع به تحلیل می‌کنید. شما به‌عنوان سوژه شناسنده هستید. یعنی می‌توانید نقد کنید. البته اینجا هم مناقشه هست؛ از کجا معلوم که شما شناسنده نهایی و کامل باشید؟ یکی می‌آید و می‌گوید این موسیقی به این و آن دلیل خوب است، و یکی دیگر می‌آید و همان موسیقی را به این و آن دلیل بد می‌شمارد. اصولاً وقتی وارد مقوله نقد هنری می‌شوید، کار پیچیده می‌شود. این‌که آیا هر کس فی‌حد ذاته می‌تواند فاعل شناسنده باشد یا نه، مورد بحث است. حال اگر که فیلسوف هستید، منقد هنر هم می‌شوید؟ در این مقولات بحث‌های زیادی شده ازجمله در موضوع زیبایی‌شناسی از دیدگاه «بندتو کروچه» و دیگران.

اتفاق بزرگ قرن بیستم
قرن بیستم، اتفاقی که افتاد این بود که نقد معماری برای خود جایگاهی کسب کرد که قبلاً چنین نبود و معماری را با تاریخ نقد می‌کردند. مثلاً مقایسه می‌کردند چون این اثر مثل فلان اثر کلاسیک است، پس خوب است. تئوری این بود که چون این دو مشابه هستند، اگر یکی خوب است، پس دومی هم خوب است. در ایران هم چنین کردند. برای مثال در زمان رضاشاه گفتند هرچه شبیه تخت جمشید باشد خوب است! درست مثل ادبیات که می گفتند که اگر غزل به سبک سعدی باشد، خوب است.

در این سده مسئله آن بود که معماری مدرن سابقه در گذشته نداشت تا با آن سنجیده شود. مثلاً لکوربوزیه را با چه کسی باید سنجید؟ با کاندینسکی، یا با میکل‌آنژ؟ پس آمدند اصول اولیه‌ای برای نقد درست کردند. مثلاً زیگفرید گیدئون که کتاب بسیار باارزش «فضا، زمان و معماری» را نوشت، لکوربوزیه را ملاک و متر نقد قرار داد و بسیاری از کارها را با معیار لکوربوزیه سنجید. که البته همین روش هم انحراف بزرگی به‌وجود آورد.

ایتالیایی‌ها تفکیک بیشتری انجام دادند. گفتند اثر را از جوانب