بوشهر: قطب جنوبی دیپلماسی ایران

بوشهر قطب جنوب دیپلماسی ایران

بوشهر: قطب جنوبی دیپلماسی ایران

نوشته شده در نویسنده 159

بوشهر: قطب جنوبی دیپلماسی ایران
بهروز مرباغی


«سال ۱۸۱۲ . . . کار مدیران محلی و دلال‌ها از بین رفت و عنوان نماینده مقیم و نمایندگان محلی مرسوم، و وضع کار تمام دستگاه‌ها سیاسی شد».(۱)

این جمله از آن «لرد کرزن» است که حدود ۱۲۵ سال پیش ایران را دور زده و از جمله بوشهر را دیده و اوضاع و احوال آنجا را سنجیده است. تمام بنیه و بنیان تجاری کمپانی هند شرقی انگلیس در برهه‌ای از زمان تبدیل به اندام سیاسی می‌شود و عنوان «نمایندگی مقیم» را می‌یابد. و دلال‌های محلی تبدیل به کارمندان نمایندگی سیاسی می‌شوند.
بدین ترتیب تاسیس نمایندگی سیاسی- کنسولگری- انگلستان در بوشهر به ۱۹۷ سال پیش برمی‌گردد. و به لحاظی شاید نخستین سازمان سیاسی خارجی- به تعریف دقیق دیپلماتیک آن- همین کنسولگری باشد. گو اینکه در دهه‌ها و سده‌های قبل دولت‌های دیگر اروپایی دفاتر و سازمان‌های مقیم در بوشهر داشتند و عملا نمایندگی دولت خود را داشتند، ولی در مکاتبات و مراودات، این عنوان را  به خود نگرفتند و یا اعلام نکردند.

اروپایی‌ها می‌آیند!
پرتغالی‌ها در قرن شانزدهم در بوشهر دفتر و تشکیلات زدند و در «ریشهر» برای خود قلعه‌ای ساختند (یا بقایای قلعه باستانی را بازسازی کردند). پرتغالی‌ها در سال ۱۶۲۲ میلادی همزمان با اخراجشان از جزیره هرمز از بوشهر نیز بیرون رفتند. تشکیلات پرتغالی‌ها دقیقا وظایف نمایندگی سیاسی را عهده‌دار بود و با استناد به این قدرت به تجارت خود سامان می‌داد. اما پرتغالی‌ها هرگز نتوانستند با متن جامعه ایران ارتباط گسترده برقرار کنند و به همین خاطر حضور و غیبت آنها در ایران صرفا تابعی بود از موقعیت سیاسی‌شان در عرصه بین‌المللی. هر وقت در عرصه بین‌الملل راه افول می‌پیمودند، از صحنه عملیات تجاری در ایران نیز محو می‌شدند. بدین ترتیب در نیمه دوم سده نوزده، «غرور پرتغالی‌ها از بین رفت و دیگر نام آن کشور در میان نیست و مگر چند قطعه توپ‌های پوسیده و برج‌های فروریخته، اثری از آنها دیده نمی‌شود»(۲).

هلندی‌ها هم از دولت‌هایی بودند که قبل از حضور مستمر انگلیسی‌ها در بوشهر، دفتر و دستک در این منطقه داشتند و سیادت می‌کردند. اما حضور این دولت در آن سال‌ها، بیشتر در جزیره خارک بود نه بوشهر. هلندی‌ها با تشویق حضور «کارملی»ها در بوشهر و ایجاد امکانات برای زندگی و تبلیغ مذهبی آنها، حضوری پررنگ در بوشهر داشتند. ولی به گفته «ویلم فلور» هرگز طرح دراز مدت و کاملی برای حضور در منطقه نداشتند و به همین خاطر پس از شکست از میرمحنا در اواسط قرن هیجده، صحنه را ترک کردند و فقط پس از حدود ۱۵۰ سال، در اواخر سده نوزدهم دفتر سیاسی خود را در بوشهر راه‌اندازی نمودند.

شهر سیاسی
بوشهر در دوران اوج شکفتگی خود، پذیرای بیش از ۱۰ کنسولگری و نمایندگی خارجی بود. متاسفانه مکان و محل استقرار این نمایندگی‌ها، به دقت، در اسناد موجود نیامده و فقط حدود محل استقرارشان را می‌شود دانست. البته به جز تشکیلات انگلیسی‌ها که تقریبا تمام اطلاعات لازم را در اختیار داریم. از اسناد موجود می‌شود دانست که کشورهای زیر حداقل در مقطع چرخش قرن نوزده به بیست، در بوشهر نمایندگی و حضور سیاسی داشته‌اند: روسیه، آلمان، فرانسه، آمریکا، انگلستان، بلژیک، کویت، ارمنستان، هلند، نروژ، عثمانی
***
دم‌دست‌ترین منبعی که از این نمایندگی‌ها خبر می‌دهد، گزارش‌های روزانه بالیوزگری انگلستان در بوشهر است که در خلال گزارش‌های روزانه خود، اخبار این نمایندگی‌ها را هم نقل می‌کند، مثلا:

* «در روز ۲۱ نوامبر، مسيو پاسك «PASSEK» ژنرال كنسول روسيه در بوشهر، به منظور مشايعت از دوستش كه عازم بمبئي بود، با يك فروند قايق بادباني با پرچم كنسولي و تعدادي اسكورت قزاق از محل اقامتش، رهسپار لنگرگاه بيروني شد، و بر عرشه كشتي پستي سريع‌السير تجاری
«Fast Mail Steamer» قدم گذاشت. مادام كه كشتي فوق در لنگرگاه مستقر بود، نامبرده و دو نفر از همراهانش در آن به سر مي‌بردند و آنگاه به محل اقامتش مراجعه كرد» (۳).
* «در شب ۲۴ اوت در منزل مسكوني عربي به نام نجف بن غالب، نماينده شيخ كويت در بوشهر، سرقتي به وقوع پيوست» (۴).
* «ميرزا حسين، مترجم كنسولگري آلمان، به دو يا سه نفر از اهالي بوشهر گفته است كه قرارداد بين خط كشتيراني هامبورگ- امريكا و نماينده‌شان، وانكهوس و شركاء نشان مي‌دهد كه اين خط آماده است تا بابت سه سال فعاليت كشتيراني در خليج فارس، مبلغ ۳ میلیون مارك ضرر متحمل شود».(۵)
* «دكتر ليستمان، كنسول آلمان، در روز ۱۴ رهسپار تهران شد تا به عنوان مترجم اول سفارت آلمان در تهران انجام وظيفه نمايد.» (۶)
* «موسيو وافلرات كه به تازگي به عنوان مديركل گمركات منصوب شده است. در روز ۱۹ فوريه با كشتي «مظفر» وارد محل مأموريت خود گرديد.» (۷)
* «ظاهراً تيكران ملكم به عنوان نماينده ايالات متحده در بوشهر، راجع به مخالفت روحانيون با نصب ناقوس در كليساي ارامنه به وزير مختار امريكا شكايت كرده است، زيرا چند روز قبل حكمران از وزارت امور داخله تلگرافي دريافت كرد مبني بر اين كه با وساطت وزير مختار امريكا به ارامنه بوشهر اجازه داده مي‌شود تا در كليساي خود ناقوس نصب كرده و آن را به صدا درآورند. لذا اين ناقوس در روز چهاردهم در ناقوس‌خانه كليسا نصب گرديد.» (۸)
* «ظاهراً دولت بلژيك در نظر دارد يك نفر را به عنوان كنسول در بوشهر منصوب كند. از اين رو وزارت امور خارجه در بروكسل به اداره كل گمركات نامه نوشته و خواستار كسب اطلاعاتي راجع به آقاي «اس. ژوزف براسو» شده كه متقاضي اين سمت شده است».(۹)
* «كشتي « اوريسلان» در روز ۱۸ فوريه وارد بوشهر گرديد و مادام شالون همسر نايب كنسول فرانسه را به بوشهر آورد» (۱۰)
* «در شب ۲۸ آوريل به كنسولگري فرانسه كه در محله جفره بوشهر قرار دارد تيراندازي شد.» (۱۱)
* «سالروز تولد اعليحضرت هاكون هفتم پادشاه نروژ در روز سوم ماه جاري جشن گرفته شد و به همين مناسبت دكل پرچم نمايندگي سياسي انگلستان آذين‌بندي گرديد و معاون اول نماينده سياسي- در غياب نمايندگي- از نايب كنسولگري نروژ ديدن كرد.» (۱۲)
* «آقاي واسموس، كنسول جديد آلمان در روز ۲۹ مارس با كشتي كسري وارد بوشهر گرديد.(۱۳)
***
گزارش‌ها نشان می‌دهند که نمایندگی‌های سیاسی دولت‌های خارجی در بوشهر، کاملا فعال و پر تحرک بوده‌اند. طبیعی است که تداوم و رنگ حضور انگلستان از بقیه دولت‌ها بیشتر بود که دلایل مشخص تاریخی و سیاسی دارد.

عمارت‌های سیاسی شهر دریایی
از اسناد موجود به نشانی سه کنسولگری در بوشهر دسترسی وجود دارد: انگلستان، عثمانی و فرانسه. به نقل شفاهی از دکتر عبدالکریم مشایخی، رئیس بنیاد بوشهرشناسی، می‌توان گفت که اسنادی دال بر موقعیت و نوع معماری کنسولگری هلند نیز وجود دارد که احتمالا در آینده نزدیک منتشر خواهدشد.
درمورد کنسولگری فرانسه همین‌قدر می‌دانیم که این نمایندگی در جفره