عودلاجان

عودلاجان

معرفی محله عودلاجان

 

محله ی عودلاجان

شامل شمال شرقی و بخشی از مشرق شهر بود و تمامی آن پوشیده از باغ بود.در زمان فتحعلی شاه درباریان بزرگ و اعیان شهر این باغ ها را تبدیل به خانه کردند. در سال های آخر سلطنت فتحعلی شاه و دوران محمد شاه بیش از یک سوم از اراضی این محله یعنی قسمتهای شرقی وشمالی آن، وصل به حصار پوشیده از باغ بوده است که یادداشتهای مسافران خارجی هم این نکته را تایید می کنند. اسامی محلهای این محله نیز موید این واقعیت است:محله ی باغ امین، محله ی نو، گذار باغ نظام الدوله، سرچشمه ی پایین و سر چشمه بالا، یعنی از محله ی عربها تا کوچه ی سردار که در نقشه ی ۱۲۷۵ قمری حدود آن به شرح زیر بوده است:

شمال: این محله از سمت شمال کاملا وصل به حصار شهر بود و بعدها در محل آن خیابان چراغ گاز یا امیرکبیر احداث شد. این حصار از مدخل پامنار و نرسیده به چشمه به سمت جنوب منحرف و به محل خیابان ری امروزی منتهی می شده است.

شرق:سمت شرقی محله ی عودلاجان هم مانند سمت شمال آن به حصار وصل بوده و بعدها در محل آن قسمت شمالی خیابان ری قرار گرفت.

جنوب:محله ی عودلاجان از سمت جنوب به محله ی چال میدان متصل می شد که تا منتهی الیه جنوب شرقی پیوسته به آن بود و به حصار شرقی می انجامید.

غرب:سمت غربی محله ی عودلاجان به حصار ارگ وصل می شد که بعد خیابان ناصری و ناصر خسرو جای آن را گرفت. باغ مروی و خیابان مروی در این محل قرار داشت که با گذشت زمان تبدیل به مدرسه مروی شد.

وجه تسمیه:

نام محله های دوازده گانه ی طهران قدیم در جایی به نظر نرسیده. لیکن بی گمان قدمت بسیاری از نامهای موجود کنونی، همانند سنگلج و عودلاجان و غیره به زمانهای پیش از عهد صفویان می رسد و یادگاری از اصطلاحهای مربوط به زندگانی آن عهد و لهجه ی مردم دیه طهران باستان است که همانند ده نشینان کنونی شمیران و آبادی های مجاور آن سخن می گفتند (تاریخ ری باستان ۲/۵۸۹ حسین کریمان). کریمان در مورد وجه تسمیه ی عودلاجان نوشته است: چون حرف (ع)در فارسی وجود ندارد،گویا بتوان گفت که عودلاجان نیز در اصل اودلاجان بوده، و نیز ظاهراَ گویا می توان احتمال داد که اودلاجان نیز اودرجان بوده و (او)همان (آب) در لهجه ی محلی و (دراجان)با پسوند (ان) که برای مکان است از مصدر (دراجیدن-دراجین) گرفته شده که هم اکنون در آبادیهای اطراف ری قدیم، که از اختلاط با اجانب محفوظ مانده مانند (اوشان و آهار) از دههای رودبار قصران، و برخی از اماکن شمیران به کار می رود و به معنی بخش کردن آب نهر است به چندین شاخه کوچک آبیاری .پس اودلای جان محل پخش و انشعاب آب است(حسین کریمان، همان ۲/۵۸۹) .

دروازه ها:

عودلاجان فقط از طرف شمال به خارج از شهر راه داشت. این ارتباط از طریق دروازه ای بر قرار می شد که در حدود مدخل شمالی خیابان پامنار قرار داشت و به نام دروازه شمیران معروف بود. این دروازه که در زمان شاه شاه طهماسب ساخته شده بود تا سال ۱۲۹۲ قمری یعنی قریب سیصدوبیست و پنج سال پا برجا بوده است.

محله ها: عودلاجان محله بسیار بزرگی بود که محله های حیاط شاهی، شاه غلامان، عربها، دروازه شمیران، سرچشمه، باغ امین، نو، سادات و یهودیها را در بر گرفت که بدانها نیز باید محله ی مروی را افزود.

گذارها:

گذار باغ امیر نظام در سرچشمه ی پایین، گذار در حمام نواب در جنوب محله ی باغ امین، گذار حوض مسجد در جنوب، گذار در مدرسه میان سرجنبک و محله یهودیها، گذار شتر گلو در جنوب غربی عودلاجان.

کوچه ها:

کوچه های عودلاجان در نقشه ۱۲۷۵ قمری چنین نام برده شده است: کوچه ی نظام العلماء، کوچه ی سپهدار،سردار، شامبیاتیها، آقا موسی تاجر، میرزا آقا خان، خدابنده لو، عین الملک، حاجی علی، محمد خان امیر تومان، آقا محمود، حاجب آقابابا، سهراب خان.

کاروانسراها و بازارچه ها:

کاروانسرای حاجی عبدالکریم (سرچشمه ی پایین)، کاروانسرای حاجی سید ابراهیم (شاه غلامان)، کاروانسرای سرچشمه(سرچشمه ی پایین)، کاروانسرای حاجی حسن(گذار مسجد حوض)، کاروانسرای احمد کور(نزدیک بازارچه ی احمد کور)، کاروانسرای حاجی مهدی (نزدیک تکیه عودلاجان)، بازارچه ی احمد کور.

اماکن متبارک: در محله ی عودلاجان چهار مکان مهم وجود داشته است به نامهای:پیرعطا، هفت تنان، چهارده معصوم، کوچه ی خدابنده لو(امام زاده اسحاق).این اماکن که به یکدگر پیوستگی دارند از پیش از زمان صفوی در این محل وجود داشته اند و حکایت از قدمت آن دارند.

مسجد ها:

در محله ی عودلاجان از چهار باب مسجد در آن زمان نام برده اند:مسجد سپهسالار در شمال غربی، مسجد آغا بهرام در محله ی شاه غلامان، مسجد حکیم در محله ی حیاط شاهی، مسجد حوض در گذار مسجد حوض.

تکیه ها:

تکیه ی عربها در محله ی عربها، تکیه ی آقا بهرام در محله ی شاه غلامان، تکیه ی رضا قلی خان در محله ی سادات، تکیه ی دانکی در پای طوق دانکی، تکیه ی عودلاجان نزد کوچه ی نقارچیان، تکیه ی حیاط شاهی نزدیک خانه ی حاجب الدوله.

تغیرات ایجاد شده در محله ی عودلاجان طبق نقشه ی ۱۳۰۹ قمری:

دروازه: محله ی عودلاجان را دروازه ی دولاب، واقع در جنوب شرقی با خارج از تهران مربوط می ساخت.

محله ها: محله های عودلاجان در نقشه ی ۱۳۰۹ قمری عبارت بودند از:سرتخت، سرچشمه، پامنار، دروازه ی شمیران، سادات، یهودیها، حیاط شاهی.

خیابانها: خیابانهای کامرانیه، سردار و چراغ گاز در محله عودلاجان مشاهده می شود.

گذارها: در نقشه این گذار ها نام برده شده است:گذار حمام نواب، گذار درب مدرسه، گذار تکیه ی درب مدرسه.

کوچه ها: آبشار، محمد حسن معرق، سرتخت، حاجی آقا ارباب، یخچال قوام الدوله، میرزا نصرالله خان دبیر الملک، نصیرالدوله، قراول خانه، مشیرالدوله، حاجی شریف خان، پشت بدنه، وزیر امور خارجه، حاجی بهاءالدوله، حمام سردار، وزیر،اسماعیل خان،رکن الدوله،حاجی علی اکبر شیرازی، محمد تقی خان پیشخدمت، موتمن الدوله، امین الدوله، سرایدارباشی، حاج میرزا شفیع، آقا میرزا حسین طبیب ، قائم مقام، حکیم الهی، مشیرالدوله، جلیل خان، سادات اخوی، نصیر الدوله، اردک باشی، ملا علی اصغر،  سرداب، حاجیه بلور خانم، حکیم باشی، کدخدا، اقبال السلطنه، حاجب الدوله، آقا محمود، قجرها، عبدالله میرزا…

مدرسه ها: مدرسه ی پامنار، مدرسه سعدالملک، مدرسه ی دانمکی،مکتب مجانی.

حمامها: حمام میرزا غلام شاه، سردار، نواب، خرابه.

قبرستانها: در کوچه اقبال السلطان و سرجنبک کوچک ۲ قطعه زمین به عنوان قبرستان ذکر شده است.

سفارتخانه: در شمال محله ی عودلاجان و در مغرب دروازه ی شمیران سفارت دولت بهینه ی روس مشهود است.

بازار و سراها: این بازار و سراها در محله عودلاجان در سال ۱۳۰۹ قمری وجود داشته است: بازار راسته ی سرچشمه، سرای حاجی ملا علی، سرای حاجی ابوالحسن، سرای سراج الملک، سرای حاجی سید ابراهیم، سرای آغا بهرام، سرای حشمت الدوله، سرای چال (جغرافیای تاریخی تهران،۱۵۰و۱۵۱و۱۵۳و۱۵۵و۱۵۷و۱۵۸).